Önsöz

Çin’in Vuhan kentinde ortaya çıkan ve dünyayı etkisi altına alan yeni tip Koronavirüs (Covid-19) ile tüm platformlarda güçlü bir şekilde mücadele ediyoruz. Salgın henüz Türkiye’ye sıçramamışken gereken tedbirleri aldık; her türlü talep ve öneriyi titizlikle inceleyerek hareket ettik. Sayın Cumhurbaşkanımızın liderliğinde 18 yılda inşa ettiğimiz sağlık sistemi ve gecesini gündüzüne katan sağlık personelimiz sayesinde Türkiye, bu küresel şokta en başarılı sınav veren ülkelerden biri oldu.

Hiç şüphesiz, bu süreçteki başarının altında, ortak aklın ve eşgüdümlü çalışmanın bir sonucu olarak; sağlıktan eğitime, güvenlikten ulaştırmaya kadar her alanda uyguladığımız somut ve dinamik politikalar yatıyor. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı olarak salgının ilk gününden itibaren attığımız her adımda insanı ve emeği önceledik. Üretimin tüm cephelerinde faaliyet gösteren sektör meclisleriyle, organize sanayi bölgeleriyle, sanayi odalarıyla istişareler yürüttük; herhangi bir mağduriyet yaşanmasının önüne geçtik. Alınan önlemlerle beraber birçok kolaylaştırıcı uygulamayı hayata geçirdik.

Bakanlığımız, ilgili ve bağlı kuruluşlarıyla tüm kaynak ve imkanlarını Covid-19 ile mücadelede seferber ederken Türk Standardları Enstitüsü de konuyla ilgili olan standartların tamamını firmaların ücretsiz erişimine açtı. Bununla birlikte TSE, bilgilendirmek ve farkındalık oluşturmak amacıyla; sanayi kuruluşlarının çalışanlarını, ziyaretçilerini, tedarikçilerini, bakım personelini vb. korumaya yönelik hijyen uygulamaları ile kontrol tavsiyelerini içeren Covid-19 Hijyen, Enfeksiyon Önleme ve Kontrol Kılavuzu’nu hazırladı.

Bu kılavuz, firmalara yalnızca salgınla mücadele ederken yol göstermekle kalmayacak, onların salgın sonrası dönemin bir ihtiyacı olan “güvenilir, salgından etkilenmemiş ve hijyenik üretim” standartlarına uygun üretim yapabilmesi için bir rehber görevi görecek. Böylesine faydalı bir kılavuzun hazırlanmasında emeği geçen tüm çalışma arkadaşlarımı hassaten tebrik ediyor, bundan sonraki çalışmalarında başarılar diliyorum.

Mustafa VARANK
Sanayi ve Teknoloji Bakanı

İçindekiler

  • Önsöz
  • İçindekiler
  • 1. Giriş
    • 1.1. Kapsam ve Amaç
  • 2. Pandemik COVID-19’un Bulaş Özellikleri
    • 2.1. Bulaş Yolları
    • 2.2. İnkübasyon ve Enfeksiyon Periyodu
    • 2.3. Bulaş Önlemleri
  • 3. Korunma ve Kontrol Önlemleri
    • 3.1. Hazırlık
    • 3.2. Standart Enfeksiyon Kontrol Önlemleri (SEKÖ) Enfeksiyon Önleme ve Kontrol Eylem Planlaması
    • 3.3. Bulaş Bazlı Önlemler (BBÖ) Planlaması
    • 3.4. COVID-19 Belirtileri Gösteren, Doğrulanan Kişilere Yapılacak İşlemler
    • 3.5. Şüpheli COVID-19 Vakasının Tahliyesi/Transferi
    • 3.6. Etkilenmeyen Çalışanlar
    • 3.7. Filyasyon/Sürveyans
    • 3.8. Yükleniciler, Dış Servis/Hizmet Sunucuları, Ürün ve Hizmet Tedarikçileri
  • 4. Uygulamaya Yönelik Önlemler
    • 4.1. Fiziki Mesafe
    • 4.2. El Hijyeni
    • 4.3. Solunum Hijyeni ve Öksürük/Hapşırık Adabı
  • 5. Eğitim
  • 6. Atık Yönetimi
  • 7. Sosyal ve Ortak Kullanım Alanları
    • 7.1. İşletme Girişi, Güvenlik, Danışma
    • 7.2. Bekleme Salonu/Lobi
    • 7.3. Restoran, Yemekhane
    • 7.4. Üretim Alanları
    • 7.5. Ofisler
    • 7.6. Toplantı Salonları
    • 7.7. Revir/Sağlık Birimleri
    • 7.8. İbadethane/Mescid
    • 7.9. Asansörler
    • 7.10. Seyahat Kuralları
    • 7.11. İşletme Binek Hizmet Araçları
    • 7.12. Personel Servisleri
    • 7.13. Tuvalet ve Lavabolar
    • 7.14. Personel Soyunma Odaları ve Duşları
    • 7.15. Misafirhane/Yatakhane
    • 7.16. Kreşler/Bebek Bakım ve Emzirme Odaları
    • 7.17. Güvenli Çamaşır Yönetimi (Çamaşırhane)
    • 7.18. Liderlik ve Örnek Olma
  • 8. Temizlik
    • 8.1. Genel İlkeler
    • 8.2. Temizlik ve Sanitasyon Maddeleri ve Araçları
    • 8.3. Temizleyin
    • 8.4. Dezenfekte Edin
    • 8.5. Yumuşak Yüzeyler
    • 8.6. Elektronik Aletler
    • 8.7. Temizlik Yaparken
    • 8.8. Ek Önlemler (Eller dahil)
    • 8.9. Ofislerin Temizlenmesi
  • 9. İş Sağlığı ve Güvenliği Ekipmanları
    • 9.1. Maskeler
    • 9.2. Personel Giysi ve Formaları
    • 9.3. Tek Kullanımlık Eldiven (veya işe uygun eldiven)
    • 9.4. Göz Koruyucu/Yüz Koruyucu Siperlik
  • Kaynaklar
  • Ekler
    • Ek 1 - İyi Uygulama: Ellerin Su ve Sabun ile Yıkanması
    • Ek 2 - İyi Uygulama: Ellerin Antiseptik ile Temizlenmesi
    • Ek 3 - İyi Uygulamalar: Sosyal ve Ortak Kullanım Alanları
    • Ek 4 - İyi Uygulamalar: Yiyecek ve İçecekler
    • Ek 5 - İyi Uygulamalar: Temizlik Hizmetleri
    • Ek 6 - İyi Uygulamalar: Altyapı

Kısaltmalar

  • AOP: Aerosol üreten işlemler
  • BBÖ: Bulaş bazlı önlemler
  • COVID 19: COV: Corona Virus, I: Infectious, D: Disease birleşerek COVID olmuştur. Bu hastalık ilk kez 2019 Aralık ayında tespit edildiği için sonuna 19 getirilmiştir.
  • FFP: Filtering facepiece
  • KKD: Kişisel koruyucu donanım
  • SEKÖ: Standart enfeksiyon kontrol önlemleri

UYARI: Bu kılavuzda yer alan her türlü veri ve bilgi, Ulusal Otorite (Sağlık Bakanlığı/Bilim Kurulları vb.) ve/veya enfeksiyon kontrol komitelerince belirlenmiş/onaylanmış kılavuz, öneri ve uygulamaların alternatifi olarak kullanılmamalıdır.

1. Giriş

Bu kılavuz, sanayi kuruluşlarında esas olarak damlacık veya temas yoluyla bulaşan COVID-19’a yönelik;

  • çalışanları,
  • ziyaretçileri,
  • tedarikçileri,
  • bakım personelini vb. korumaya ve korunmaya yönelik hijyen uygulamalarını, bulaşın önlenmesini ve kontrol tavsiyelerini içermektedir.

Önceki influenza, SARS ve MERS gibi pandemik dönemlerden elde edilen en iyi kanıtlara dayanır ve sadece damlacık ve temas yoluyla bulaşan hastalıkların enfeksiyon önleme ve kontrol yönlerine odaklanarak hazırlık, uygulama ve diğer önlemleri dikkate alır. Bu kılavuzdaki enfeksiyon önleme ve kontrol önerilerinin, COVID-19 pandemisine yanıt olarak iyi bir uygulama olduğu kabul edilir.

Not 1: COVID-19’da yeni kanıtlar ortaya çıktıkça bu kılavuzda daha fazla güncelleme yapılabilir.

1.1. Kapsam ve Amaç

Bu kılavuz, COVID-19 için sanayi kuruluşlarını bilgilendirmek ve öneriler vermek üzere enfeksiyon önleme ve kontrol prosedürleri hakkında bilgi sağlar. Hijyen, enfeksiyon önleme ve kontrol ilkeleri diğer toplu yaşam alanları için de uyarlanarak kullanılabilir. Bu kılavuz Türk Standardları Enstitüsü tarafından hazırlanmıştır.

Bu kılavuz, Türkiye çapında tutarlı ve esnek bir yaklaşım sağlamayı amaçlamaktadır. Ancak işletmenin faaliyet gösterdiği sektör, tabi olduğu mevzuat, çalışan sayısı, yapısı, operasyonel faaliyetleri vb. detaylarda uygulama farklılığı gösterebilir. Benzer şekilde işletme tarafından oluşturulacak olan Hijyen, Enfeksiyon Önleme ve Kontrol İçin Eylem Plan(lar)ı işletmenin faaliyet gösterdiği sektör, tabi olduğu mevzuat, çalışan sayısı, yapısı, operasyonel faaliyetleri vb. hususlar göz önüne alınarak hazırlanır.

2. Pandemik COVID-19’un Bulaş Özellikleri

Yeni tip koronavirüs, tespit ediliş tarihi itibarıyla henüz çok yeni bir virüs tipidir. Bu virüsle ilgili araştırmalar tüm dünyada devam etmekte ve virüsün bulaşması, yayılması, önlenmesi ve tedavisine yönelik sürekli yeni bilgiler ve bulgular elde edilmektedir. Bu kılavuzda yer alan yeni tip koronavirüs ile ilgili bilgiler, kılavuzun yayım tarihi itibarıyla güncel olup, ilgili kuruluşlar tarafından yeni gelişmeler takip edilmeli ve uygulamalar bu yönde güncellenmelidir.

2.1. Bulaş Yolları

COVID-19’un bulaş özelliklerinin, 2003 SARS-CoV salgınına benzer olduğu varsayımına dayanmaktadır. COVID-19 ve SARS-CoV arasındaki ilk filogenetik ve immünolojik benzerlikler, bizlere epidemiyolojik özellikler hakkında tahmin fırsatı vermektedir.

COVID-19’un bulaşmasının esas olarak öksürme ve hapşırma ile oluşturulan solunum damlacıkları ve kirlenmiş yüzeylerle temas yoluyla oluştuğu düşünülmektedir. Ayrıca hasta bireylerin öksürme, hapşırma yoluyla ortaya saçtıkları damlacıklara diğer kişilerin elleri ile temas etmesi sonrasında ellerini ağız, burun veya göz mukozasına götürmesi ve temas etmesi ile bulaşmaktadır.

2.2. İnkübasyon ve Enfeksiyon Periyodu

SARS-CoV-2 vakalarının klinik ve epidemiyolojik özelliklerinin değerlendirilmesi sonucu semptomların başlangıcından 1 gün, nadiren 2 gün öncesine kadar bulaştırıcı olabildiği bilinmektedir. Ancak çoğu durumda, bireyler genellikle semptomları varken bulaşıcı olarak kabul edilir ve bulaşıcılık hastalığın aşamasına ve semptomlarının ciddiyetine bağlıdır.

Hafif vakalarda semptom başlangıcından klinik iyileşmeye kadar olan ortalama sürenin yaklaşık 2 hafta, ciddi veya kritik vakalar için ise 3-6 hafta olduğu kabul edilir. Asemptomatik dönemde bulaştırıcılığa işaret eden vaka raporları, bir hastanın semptomların başlamasından önce virüs saçtığını bildirmektedir. Uluslararası veriler, enfeksiyonun semptomların başlamasından 7 gün sonra önemli ölçüde azaldığını göstermektedir.

2.3. Bulaş Önlemleri

  • Temas önlemleri: Enfeksiyonu önlemek ve kontrol etmek için hasta ile doğrudan temas yoluyla veya dolaylı olarak enfeksiyon bulaşmasını önlemek ve kontrolü sağlamak için kullanılır. Temas yolu enfeksiyon bulaşmasının en yaygın yoludur.
  • Damlacık önlemleri: Bir bireyin solunum yolundan doğrudan damlacıklar (>5μm) yoluyla kısa mesafelerde başka bir bireyin konjonktivasına veya mukozal yüzeye enfeksiyon bulaşmasını önlemek ve kontrol etmek için kullanılır. Damlacıklar solunum sistemine alveolar seviyenin üzerine nüfuz eder. Damlacık yoluyla çapraz bulaş için maksimum mesafe kesin olarak belirlenmemiştir, ancak sıklıkla tıbbi literatürde risk alanı enfekte bireyin etrafında yaklaşık 1,8 metrelik (6 ayak) mesafe olarak bildirilmiştir.
  • Hava kaynaklı (aerosol) önlemler (solunum yolu önlemleri): Bir bireyin solunum yolundan aerosoller (≤5μm) aracılığıyla doğrudan başka bir bireyin konjonktivasına veya mukozal bir yüzeye yakın temas etmeden enfeksiyon bulaşmasını önlemek ve kontrol etmek için kullanılır. Aerosoller solunum sistemine alveolar seviyeye nüfuz eder. ≤5μm’dan küçük partiküllerin hasta bireyin solunum yolundan aerosollar aracılığıyla sağlam kişinin mukozal yüzeylerine enfeksiyon bulaşmaması için uygulanan önlemlerdir. Özellikle kapalı ortamlarda yakın mesafede olunmasa dahi aynı ortamda bulunmak enfeksiyonun bulaşma riskini artırır.

COVID-19 virüsü, enfekte olmuş bir bireyin öksürmesi, hapşırması vb. sırasında solunum yolundan damlacıklarla doğrudan bir bireyin mukozal yüzeyine, gözüne (konjonktivasına) veya çevresel yüzeylere bulaşır. COVID-19’un bulaşını kesmek için hem damlacık hem de temas önlemleri gerekir; eğer bir aerosol üreten bir işlem (AOP) yapılıyorsa, temas önlemlerine ek olarak aerosol önlemler de gerekebilir.

Çamaşırhanede özellikle hasta olarak saptanan kişilere ait her türlü eşya, giysi, çarşaflar kontamine kabul edilmeli (bunlar eriyen poşetlerin içine konularak makinaya atılabilir; en az 60 derecede yıkanmak koşulu ile)...